علت جرقه زدن کلکتور جاروبرقی

یافتن علت جرقه زدن کلکتور جاروبرقی زمانی مهم می‌شود که با جرقه‌های شدید و غیرعادی روبه‌رو شوید؛ وگرنه جرقه‌های بسیار کوچک بین کلکتور و زغال موتور نه عجیب است، نه نگران‌کننده.

با ما همراه باشید تا ببینید کلکتور جاروبرقی چیست، چه کاری انجام می‌دهد، چرا ممکن است جرقه بزند و چطور می‌توانید جلوی این اتفاق را بگیرید.

کلکتور جاروبرقی چیست و چه کاری انجام می‌دهد؟

کلکتور موتور جاروبرقی (Commutator) رابط بین زغال‌ها و سیم‌پیچ‌های چرخان موتور است و به چرخیدن مداوم موتور کمک می‌کند.

اگر دقیق‌تر بخواهیم بگوییم، کلکتور بخشی از مجموعه موتور جاروبرقی است که روی قسمت چرخان موتور، یعنی آرمیچر یا روتور قرار می‌گیرد. این قطعه از چندتیغه مسی و عایق مخصوص بین آن‌ها تشکیل شده است.

زغال‌های موتور روی کلکتور قرار می‌گیرند و جریان برق را به سیم‌پیچ‌های آرمیچر منتقل می‌کنند. این اتفاق باعث چرخش آرمیچر می‌شود. وقتی هم آرمیچر بچرخد، کلکتور مسیر عبور جریان را بین سیم‌پیچ‌ها تغییر می‌دهد تا نیروی لازم برای ادامه چرخش موتور ایجاد شود.

تمام موتورهای یونیورسال (یک مدل موتور الکتریکی بسیار رایج در جاروبرقی‌ها) از همین سیستم زغال و کلکتور استفاده می‌کنند.

دلایل جرقه زدن کلکتور در جاروبرقی

جرقه‌های کوچک و نامحسوس در نقطه تماس زغال و کلکتور تقریباً بخشی از عملکرد طبیعی موتور هستند؛ چون هنگام چرخش، اتصال زغال و تیغه‌های کلکتور مرتب قطع و وصل می‌شود. اما اگر جرقه شدید، مکرر یا غیرعادی باشد، باید علت جرقه زدن کلکتور جاروبرقی را پیدا کرد.

فرسوده یا کوتاه شدن زغال

زغال‌های با گذشت زمان ساییده و کوتاه‌تر می‌شوند. در این‌حالت زغال‌ها به‌خوبی با تیغه‌های کلکتور تماس پیدا نمی‌کنند، جریان برق به به‌خوبی منتقل نمی‌شود و احتمال جرقه زدن بیشتر می‌شود.

کم یا زیاد بودن فشار زغال

پشت زغال‌ها فنرهای کوچکی هستند که آن‌ها را هنگام چرخش موتور، روی کلکتور نگه می‌دارند. فشاری که فنر به زغال می‌کند باید متناسب باشد.

اگر فنر ضعیف باشد، زغال به‌اندازه کافی با کلکتور تماس پیدا نمی‌کند و جرقه به‌وجود می‌آید. فشار بیش از حد هم باعث افزایش اصطکاک، گرما و سایش بین زغال و کلکتور می‌شود و جرقه‌ها را تشدید می‌کند.

گیر کردن زغال

زغال باید داخل محفظه یا نگهدارنده‌اش آزادانه حرکت کند تا فنر بتواند آن را با فشار مناسب روی کلکتور نگه دارد. اگر زغال گیر کند، فشار آن روی کلکتور کم یا نامنظم شده و منجر به جرقه زدن کلکتور جاروبرقی می‌شود.

جابه‌جا شدن زغال

موقعیت زغال موتور نسبت به کلکتور به‌شدت مهم است. اگر خود زغال‌ها یا نگهدارنده آن‌ها از موقعیت ایدئال‌شان خارج شده یا (بعد از تعمیر) درست جا نیفتاده باشند، جهت جریان در سیم‌پیچ‌ها یا قطب‌های موتور به‌موقع تغییر نمی‌کند و جرقه افزایش می‌یابد.

نامناسب بودن شکل زغال

اگر به‌تازگی زغال موتور را تعویض کرده باشید، بعید نیست علت جرقه زدن جاروبرقی‌تان همین باشد. گاهی زغال‌های جدید به کمی زمان نیاز دارند تا به شکل و اندازه سطح کلکتور دربیایند. تا آن‌موقع، احتمال تماس ناقص و بروز جرقه بالاست.

توجه! نوع زغال هم حتماً باید متناسب با نوع موتور باشد.

کثیف بودن کلکتور

جمع شدن گردوغبار کربنی (ناشی از ساییده‌شدن زغال‌ها)، چربی، گریس یا سایر آلودگی‌ها روی سطح کلکتور می‌تواند تماس بین زغال و تیغه‌های مسی را مختل کند و باعث جرقه زدن شود.

تجمع آلودگی بین تیغه‌های کلکتور هم فرایند تغییر جهت جریان در سیم‌پیچ‌ها را بهم می‌زند و نتیجه مشابهی دارد.

ناهموار شدن سطح کلکتور

سطح کلکتور باید صاف و یکنواخت باشد تا عملکردش مختل نشود. اگر به‌دلیل کارکرد طولانی‌مدت، ورود ذرات ساینده، نامناسب بودن زغال و… هرگونه شیار یا ناهمواری روی تیغه‌های کلکتور ایجاد شود، زغال تماس یکنواختی با کلکتور موتور جاروبرقی نخواهد داشت و جرقه تولید می‌شود.

بالا آمدن عایق‌های کلکتور

اشکال دیگری از خرابی کلکتور جاروبرقی هم می‌توانند دلیل جرقه باشند، ازجمله همین مورد. بین تیغه‌های مسی کلکتور، عایقی به نام میکا وجود دارد. اگر میکا از تیغه‌ها بالاتر باشد، زغال به‌جای تماس با کلکتور به عایق می‌خورد و ممکن است جرقه ایجاد شود.

خرابی سیم‌پیچ آرمیچر

اتصال کوتاه یا قطع شدن بخشی از سیم‌پیچ آرمیچر باعث جرقه‌های شدیدی در کلکتور می‌شود. اگر علت جرقه زدن کلکتور جاروبرقی همین باشد، به احتمال زیاد مشکل با تعویض زغال‌ها برطرف نمی‌شود و تعمیرکار جاروبرقی باید آرمیچر دستگاه را بررسی کند.

ایراد در سیم‌پیچ میدان

سیم‌پیچ میدان (استاتور) بخشی از مدار موتورهای یونیورسال است که روی بخش ثابت موتور قرار دارد و معمولاً در دو طرف موتور دیده می‌شود. اتصال کوتاه یا خرابی این قطعه هم می‌تواند کارکرد موتور را بهم بزند و باعث جرقه بین زغال و کلکتور شود.

فشار بیش از حد روی موتور

وقتی موتور به‌دلیل کارکرد طولانی‌مدت، گرفتگی فیلترها یا… تحت فشار قرار بگیرد، جریان عبوری از آن افزایش پیدا می‌کند و تغییر جهت جریان در سیم‌پیچ‌ آرمیچر دشوارتر می‌شود. در این شرایط، جرقه زدن کلکتور جاروبرقی هم محتمل‌تر می‌شود.

وجود رطوبت درون موتور

نفوذ رطوبت به داخل موتور باعث ایجاد مسیرهای نامطلوب برای عبور جریان برق، اختلال در عایق‌بندی بخش‌های الکتریکی و تشدید جرقه می‌شود.

نکته! برای اینکه رطوبت واقعاً دلیل این اتفاق باشد، آب باید به داخل موتور و بخش‌های الکتریکی نفوذ کند؛ رطوبت محیط یا مرطوب شدن بدنه دستگاه لزوماً علت جرقه زدن کلکتور جاروبرقی نیستند.

توصیه‌هایی برای جلوگیری از جرقه زدن کلکتور

با رعایت چند نکته ساده می‌توانید فشار وارده به کلکتور و زغال‌ها را کنترل کنید و جلوی این اتفاق را بگیرید:

مراقب نوسان برق باشید

نوسان برق معمولاً علت مستقیم و قطعی جرقه زدن و خرابی کلکتور جاروبرقی نیست؛ اما اگر موتور یا مجموعه زغال و کلکتور از قبل مشکل داشته باشند، نوسانات برقی می‌توانند این موضوع را تشدید کنند.

حتماً از محافظ مناسب استفاده کنید و اگر برق خانه مرتب قطع و وصل می‌شود یا ولتاژ نوسان دارد، تا پایدار شدن برق از جارو استفاده نکنید.

فیلترها را مرتب تمیز کنید

گرفتگی فیلترها جریان هوا را کم می‌کند؛ جریان هوای ضعیف هم موتور و قطعاتش را تحت فشار قرار می‌دهد. فیلترها را طبق دستورالعمل سازنده تمیز و در زمان توصیه‌شده تعویض کنید.

کیسه را به‌موقع عوض کنید

پر شدن بیش از اندازه کیسه (یا مخزن) هم جریان هوا را محدود می‌کند و فشار بیشتری به موتور وارد می‌کند. هرزمان که نشانگر تعویض کیسه روشن شد، آن را عوض کنید تا مکش دستگاه افت نکند و ناخواسته باعث خرابی کلکتور جاروبرقی و سایر قطعات موتور نشوید.

نگذارید جاروبرقی داغ کند

در تمیزکاری‌های طولانی یک‌تکه از جاروبرقی استفاده نکنید. بعد از هر ربع‌ساعت حدود ده‌دقیقه به دستگاه استراحت بدهید تا خنک شود. اگر هم جارو هنگام کار بیش از حد داغ می‌شود، بلافاصله آن را خاموش کنید و از تعمیرکار کمک بگیرید تا علتش مشخص شود.

مایعات را جارو نکنید

اگر جاروبرقی‌تان دومنظوره (آب و خاک) نیست، مراقب باشید مایعات را به‌اشتباه جارو نکنید. داخل جاروبرقی ضدآب نیست و وقتی رطوبت وارد آن شود، اصلاً بعید نیست که به تعمیر کلکتور جاروبرقی یا حتی موتور نیاز پیدا کنید.

صدای غیرعادی یا جرقه را نادیده نگیرید

اگر جاروبرقی ناگهان صدای متفاوتی تولید می‌کند، بوی سوختگی می‌دهد یا جرقه‌های شدیدی از قسمت موتور می‌بینید، بلافاصله دستگاه را خاموش کنید و از تعمیرکار کمک بگیرید. ادامه استفاده (حتی پس از خنک شدن جاروبرقی) می‌تواند به زغال یا کلکتور آسیب بیشتری بزند.

سرویس دوره‌ای را جدی بگیرید

دست‌کم هر 12 ماه یک‌بار جاروبرقی‌تان را به متخصص بسپارید تا آن را سرویس کند. با باز کردن دستگاه و بررسی دقیق آن مشخص می‌شود که زغال‌ها نیاز به تعویض دارند یا خیر؛ آیا در جای درست هستند یا خیر؛ کلکتور تمیز و سالم است یا خیر و ….

هزینه تعمیر یا تعویض کلکتور چقدر است؟

هزینه تعویض کلکتور جاروبرقی به مدل دستگاه، نوع موتور و خود قطعه بستگی دارد و از حدود 500،000 تا 1،000،000 تومان (و بالاتر) متغیر است (در سال 1405). هزینه تعمیر کلکتور جاروبرقی هم معمولاً همین است، چون کلکتورها عملاً با تعویض تعمیر می‌شوند؛ مگر آنکه مشکل کثیفی یا ناهمواری جزئی باشد.

کلکتور ساختار ویژه‌ای دارد و یک قطعه ساده و یکپارچه نیست. اگر خود کلکتور دچار سوختگی، خوردگی، ترک، تاب برداشتن یا آسیب جدی به تیغه‌ها شده باشد، تعمیر آن به‌گونه‌ای که دوباره کاملاً هم‌مرکز، عایق و مناسب تغییر جریان باشد، معمولاً مقرون‌به‌صرفه نیست. به همین دلیل تعویض کلکتور جاروبرقی رایج‌تر و مطمئن‌تر است.

امیدواریم با مطالعه این راهنما علت جرقه زدن کلکتور جاروبرقی را پیدا کرده باشید. هرزمان هم احساس کردید باید از متخصص کمک بگیرید، درخواست‌تان را در «خدمت از ما» ثبت کنید؛ اجرت تعمیر جاروبرقی را رایگان دریافت کنید؛ نظرات ثبت‌شده برای تعمیرکاران را بخوانید و با بهترین فرد ارتباط بگیرید.